drita_v
13.12.2005, 12:21:00
LIRIA QĖ VRET
(botuar te Epoka e Re, 08.12.2005)
Shqiptar Oseku
Rubiku, mė nė fund, u kalua. Kapėrcimi i lumit filloi nė fakt qysh nė mars 2004, kur UNMIK-u e kuptoi i alarmuar qė se mbronte dot mė Status Quonė; e u pėrmbarua me emėrimini e njė emisari ndėrkombėtar qė do tu prijė negociatave pėr Kosovėn. Muajve qė vijnė, shpatat do tė puqen pėr statusin e ardhshėm tė saj, por kjo sėshtė veēse manovra e parė, qė synon arritjen e pozitave mė tė favorshme. Nė prapavijė, taborret po grupohen pėr betejėn vendimtare, atė pėr jetė a vdekje tė ideologjisė shqiptare nė tėrė regjionin. Ironia e dhembshme e historisė e ka kthyer mu Gegėrinė Veriore, djepin e pėrgjakur tė Shqipėrisė, nė amfiteatėr tė kėsaj mėsymjeje. Palėt i kanė pėrcaktuar tanimė krahėt e sulmit, e i kanė rekrutuar eksponentėt dhe udhėrrėfyesit lokalė. Caku final i luftės ėshtė mbyllja definitive e Ēėshtjes Shqiptare nė Siujdhesėn Ilirike, konfliktit mė jetėgjatė e mė tė pėrflakur nė regjion qysh prej rrėzimit tė Perandorisė Osmane.
Le ta themi troē qysh nė krye. Gjuha e luftės si mė lart sėshtė zgjedhur veē pėr efekt stilistik, po meqė ėshtė absolutisht mė e pėrshtatshmja pėr ta pėrmbledhur e shprehur natyrėn e kėtij momenti kritik nė histori. Me njė parafrazė nga teorecieni i famshėm ushtarak Karl fon Klaushevic, negociatat sjanė veēse njė vazhdim i luftės me mjete tjera. Nė mendermethanė negociatat pėr Kosovėn, Beogradi vazhdon gjithnjė ti synojė dy caqet supreme qė e kanė determinuar politikėn kundrejt shqiptarėve qė prej themelimit tė Serbisė, e qė si arriti dot gjatė 127 vjetėve tė pushtimit ushtarak kėtu, me emėr: shpėrbėrjen e shqiptarėve nė dy a mė shumė etnitete, mundėsisht sa mė tė vogla; si dhe mbylljen e tė gjitha rrugėve qė shpien drejt ribashkimit tė Shqipėrisė.
Shkaku pse Beogradi i ndjek kėto dy caqe ėshtė lehtė tė kuptohet. Pėrkundėr ēirrjeve iracionale pėr djepin serb, objektivi serb ėshtė shumė mė i madh se Kosova. Ndarja nė dy a mė shumė identitete do tė ishte vetvrasje politike dhe fundi i rrugės pėr shqiptarėt. Por pėr nacionalistėt serbė, tė cilėt janė mėsuar ta shohin botėn sipas formulės humbės-fitues, mu ky ėshtė hapi i parė drejt dominimit tė pakėrcėnuar serb mbi tėrė rajonin.
Kush dėshiron ta kuptojė tėrė trajektoren e kėtij projekti, duhet ta njeh mendėsinė agresive tė nacionalizmit serb. Ai e ka vėshtruar qysh nė lindje tėrė Siujdhesėn Ilirike si Terra Nostrum, toka jonė, e cila do tė nėnshtrohet e sundohet me dorė tė hekurt. Ky ėshtė misioni historik i nacionalizmit serb, qė ai ka synuar ta realizojė nė aleancė me grekėt, e me pėrkrahjen e Rusisė e aleatėve tė saj evropianė, nė radhė tė parė Francėn. Pėr mėse njė shekull, ky qėllim pothuajse u rrumbullakėsua, me shqiptarėt si tė vetmin irritim.
Nė sytė e nacionalistėve serbė, shqiptarėt u bėnė kėrcėnim qyshkur u vetdijėsuan, krijuan embrionin e njė shteti mė 1912, e ravijėzuan njė alternativė kundrejt projektit serb, me emėr Shqipėrinė e Unjėsuar, e cila do ti barabarėzonte rrėnjėsit shqiptarė me serbėt. Dora nė zemėr, kjo alternativė si bėnte dot garė projektit serb, pėr sa kohė qė Rusia ishte superfuqi. Por, me pėrmbysjen e sovjetikėve, nacionalizmi serb lėshoi sėrish kushtrimin kundėr rrezikut shqiptar, meqė i identifikoi shqiptarėt si porta e vetme ku mund tė trokisnin fuqi antiserbe. Qėrimi i hesapeve mes vėllezėrve e shtyu pėr njė kohė pėrballjen me shqiptarėt, por ai do tė vinte patjetėr.
Ajo qė ndodhi mė vonė nė Kosovė, si dhe ndėrhyrja e amerikanėve, i pėrmbushi dy profecitė kryesore tė orakujve nacionalistė serbė. E para, se shqiptarėt krye nė vete sjanė problem, meqė mund ti qesėsh fare: pothuajse tėrė popullsia shqiptare u zbua prej vatrave tė veta para syve tė evropianėve, e sa pėr ta do tė mbeteshin edhe sot e kėsaj dite ikanakė nė Malin e Robit, po tė mos ishte ndėrhyrja e amerikanėve. E dyta, se ekzistenca e alternativės shqiptare pėrbėn levin qė kanoset ta pėrmbys tėrė ėndėrrėn pėr dominim serb mbi regjionin, meqė ai shėrben si kryeurė pėr Fuqitė e Mėdha antiserbe.
Nė dritėn e kėsaj mendėsie, pra, sėshtė vėshtirė ta kuptosh pse Beogradi vazhdon pareshtur tė kėrkojė shpėrbėrjen e shqiptarėve nė dy a mė shumė etnitete, mundėsisht sa mė tė vogla; si dhe mbylljen e rrugėve qė shpien drejt ribashkimit tė Shqipėrisė. Fakti qė serbėt i kanė intensifikuar shumėfish orvatjet e veta nė kėtė drejtim ėshtė nė fakt inkurajues. Ai dėshmon se nacionalistėt serbė, qė kanė ndejtur pėrherė me veshin puthitur pas tokės, ndjejnė alarm nga ndėrrimet qytetėruese e demokratike, qė po i aviten kėtij nėnqielli me marsh tė shpejtuar. Nėse vala e ndėrrimeve arrin nė kohė ti gjejė shqiptarėt ende bashkė, misioni historik i nacionalizmit serb do tė pėsojė anijethyerje tė plotė.
Njė ēikė mė vėshtirė ėshtė ti zbėrthesh keqkuptimet qė i kanė shpier fuqitė dashamirėse, nė radhė tė parė amerikanėt, drejt bllokimeve tė panevojshme ku janė kyēur pėr momentin. Kur ta qėrojmė punėn, del se Uashingtoni serbėve u ka shpallur tė paligjshme Serbinė e Madhe, por si kundėrshpėrblim u ofron gjithandej Serbinė Etnike e cila nė tė ardhmen, merre si tė duash, prapė del shteti mė i madh nė regjion. Ndėrsa shqiptarėve nė Gegėrinė e Veriut u ka siguruar jetėn lakuriqe, edhe atė pa luksin e mirėqenies ekonomike e sociale, e si kundėrshpėrblim u kėrkon tė heqin dorė prej Shqipėrisė sė Madhe, prej Shqipėrisė Etnike, e prej tė gjitha llojeve tė shtetėsisė me parashenja shqiptare!
Sdo mend se ky qėndrim i pamejtuar kundrejt aleatit tė vetėm nė regjion kushtėzohet nga vetbesimi i ri i Uashingtonit, qė si druan mė konkurencės ruse gjėkundi, si dhe nga prioritetet e reja tė tij nė luftėn kundėr terrorizmit. Mjerisht, ky qėndrim mbėshtetet ca edhe mbi keqkuptimin e rrėnjosur te ekspertėt sllavistė nė radhėt e administratės amerikane, se shqiptarėt janė indigjenė tė paemancipuar, ku identiteti fetar e fisnor ėshtė mė i fortė se ai kombėtar. Them mjerisht, meqė ky keqkuptim, i pėrhapur me ngulm nga fqinjėt e shqiptarėve, u ka kushtuar panevojshėm shtrenjtė tė gjitha palėve, si shqiptarėve, ashtu edhe tjerėve qė i kanė besuar pėrnjėmend. Njė kungull si ky, thjesht, mund tė shkojė mbi ujė vetėm aq sa shqiptarėt ta kenė mbi kokė shpatėn e Demokleut. Por njė marrėveshje kauboje me tytėn e revoles nė kokė, qė i shkel interesat jetikė tė njėrės palė, stė obligon as ligjėrisht, as moralisht, kurdo tė ndėrrojnė rrethanat.
Nė anėn tjetėr, nuk ėshtė e rastit pse demokratėt e tėrė botės e shohin mun Amerikėn si pishtar tė lirisė e demokracisė nė rruzullin tokėsor. Kėto vlera janė vet rrėza dhe muret mbartėse tė sistemit shoqėror amerikan: Uashingtoni e ka dėshmuar pėrkushtimin e vet pėr to sa herė qė ato janė sfiduar nga forcat e tė keqes nė botė. Pėrkushtimi pėr njė shtet shumetnik nė Gegėrinė e Veriut ska shansa tė mbijetojė ndeshjen me realitetin, meqė kundėr tij flet si demografia me mėse 90 pėrqind shqiptarė. Kundėr tij flet edhe praksa politike, qė ka dėshmuar katėrēipėrisht se shoqėritė etnikisht stabile, e jo eksperimentet shumetnike tė mbarsura me tensione, janė djepi mė i mirė i demokracisė. Ska dyshim se amerikanėt pragmatistė do tė pozicionohen pėrkrah aleatėve tė vet shqiptarė herėt a vonė, meqė projekti shqiptar, pėr dallim prej nacionalizmit agresiv serb, e ravijėzon njė arqitekturė stabile tė paqes mes partnerėve tė barabartė nė regjion.
Nė fakt, gjasat reale janė qė, nė tė ardhmen e afėrt, edhe vetė serbėt, tė emancipuar nga ndėrrimet qytetėruese, tė heqin dorė prej nacionalizmit e ėndėrrave pėr dominim nė regjion, e ti rikthehen kulturės sė miqėsisė sė mirė me shqiptarėt. E vėrteta ėshtė se, pėrkundėr mitologjisė nacionaliste tė tė dy palėve. serbėt e shqiptarėt kanė jetuar nė paqe e harmoni qysh prej arritjes sė paraardhėsve tė serbėve, duke ndarė bukėn e krypėn si fqinjė tė mirė. Pėr 500 vjet tė pushtetit osman mbi kėtė nėnqiell, shqiptarėt myslimanė, qė e kishin praktikisht nė dorė pjesėn evropiane tė perandorisė, do tė kishin mundur ti qesin fare serbėt, ashtu si bėnė anglezėt me hebrenjtė, apo Ferdinandi i Kastiles me arabėt, veē po tė kishin dashur. E pra, ata jo vetėm qė i mbrojtėn serbėt aty ku ishin shumicė, po i ruajtėn edhe kishat e manastiret serbe nė trevat puro shqiptare. Grindjet e para mes fqinjėve tė mirė nisėn me lindjen e projektit agresiv tė nacionalizmit serb, e do tė mbarojnė me mortin e tij tė merituar. Vėshtruar nė retrospektivėn historike, periudha e grindjeve shqiptaro-serbe njė ditė tė afėrt do tė vėshtrohet me turp nga dy palėt, si njė pėrjashtim tragjik prej njė historie tė gjatė tė pėrzirjes dhe dashamirėsisė.
Del, pra, se as qėndrimi serb, e as ai amerikan, sjanė tė pazbėrthyeshėm as tė pandryshueshėm. Pėrkundrazi, qė tė dy janė, nė gradė tė ndryshme, nė kundėrshtim me ecuritė globale dhe, si tė tillė, tė predestinuar pėr evolucion.
Pėr kėtė arsye, ajo qė tė lė krejt pa mend nė kėtė mes ėshtė gatishmėria e njė numri tė shqipfolėsve qė tė vihen vullnetarisht nė shėrbim tė projektit serb, edhe nė kėto ditėt e mbrama tė tij. Propozimet pėr krijim tė njė identiteti tė ri tė shpifur nė Gegėrinė e Veriut qė do ta dallonte (?) banorėsinė e atjeshme prej shqiptarėve, si dhe thirrjet pėr braktisje tė gjuhės standarde shqipe, pėr flamur e hymn e emblema shtetėrore qė dallojnė prej atyre shqiptare, si dhe tėrė elementet tjera tė teorisė pėr tė a.q. zgjidhje policentriste tė Ēėshtjes Shqiptare, mund ti vėshtrosh, nė rastin mė tė mirė, si rrugėhumbje nė terrin e paramėngjesit.
Personalisht nuk dua tė besoj se ata qė e kanė braktisur projektin shqiptar, e kanė bėrė atė pse janė tradhėtarė tė kalibrit tė Esat Toptanit 83 vjet mė parė. Tek e fundit, shqiptarėt kanė ndryshuar qysh atėhere, e identiteti shqiptar ėshtė i kristalizuar. Njė pjesė tė kėtyre njerėzve e njoh privatisht, si njerėz urbanė, e shpeshta fakultetlinj tė administratės, qė kanė provuar nė lėkurė pėrndjekjet nga regjimet serbe. Ata skanė asgjė pėr tė fituar nga kthimi i Serbisė kėtu, as nga aveniri i Kosovės komatoze tė kyēur nė tuba jetėmbajtėse, qė ėshtė pasoja afatgjatė e njė Kosove tė ndarė prej Shqipėrisė.
Pėr ta kuptuar se ēi shtyn kėta burra tė luajnė me granatėn e identitetit kosovar, njeriu bėn mirė ti lexojė eseun e Zhan Pol Sartrit pėr francezėt qė kolaboruan me Rajhun e Tretė, Ēėshtė kolaboratori. Filozofi francez kishte vėnė re qė kolaboratorėt nuk ishin nacionalsocialistė tė bindur. Pėrkundrazi, kėta ishin armiqėsuar me okupimin gjerman, qė, sipas tyre, e kishte penguar ngritjen e njė nazizmi vendas. Kolaboratori tipik francez ishte njė burrė byrokrat, urban e i kultivuar, por me psikologji feminine, e me njė servilizėm homoerotik kundrejt potencės gjermane. Ajo qė e bėnte kolaboratorin ti spiunojė e pushkatojė bashkatdhetarėt e vet, e ti pėrcjellė hebrejtė gjer te stacioni i policisė, ishte bindja e thellė se Rajhu Mijėvjeēar e kishte fituar tashmė luftėn botėrore, e se rezistenca do tė ishte e kotė. Fascinimi homoerotik me potencėn e gjermanėve i shpiente kolaboratorėt francezė gjer te akti i vullnetshėm i pėrkuljes ndaj tyre. Kėta njerėz, tė prirur ta utilizojnė anėn pozitive tė okupimit, Zhan Pol Sartri i quan ironikisht pozitivistė.
Problemi me pozitivistėt kosovarė ėshtė, do tė thoshim, qė ata sjanė francezė. Tė propozosh distancim nga identiteti shqiptar e krijim tė njė identiteti kosovar pėrmes simbolesh, meqė njė shtet su ndėrtoka pa identitet tė vetin nacional, sikur propozon p.sh. zt. Naxhmedin Spahiu; apo njė prapa-kthehu qytetėrues gjer nė nivel tė dialekteve, sikur propozon zt. Migjen Kelmendi; apo tė ngritėsh flamuj tė shpikur privatisht, qė dallojnė mė shumė prej flamurit kombėtar se ai i vjetri i Azem Vllasit, e pa e diskutuar ēėshtjen madje as nė institucionet falso tė protektoratit; i tėrė ky soj e manive su ka rėnė, as do tu binte ndonjėherė ndėr mend, as kolaboracionistėve mė tė zellshėm nga regjimi i Vishisė. Druaj, nė fakt, se gjeneralit Vishi do ti vinte turp dhe faqe e zezė sikur dikush nga nėpunėsit e tij tė dilte me marrina tė kėtilla, qoftė edhe nė pritje private, pa lėre mė publikisht!
Dora nė zemėr, gjasat janė qė evropianėt do tia zgjedhin protektoratit tė vet kosovar njė flamur, njė hymn e njė emblem, kuptohet tė gjitha larg prej asociacioneve shqiptare, ēfarėdo qė tė jetė rezultati i negociatave. Ashtu kanė bėrė p.sh. nė Qipro, kėshtu do tė bėjnė edhe nė Kosovė. Tek e fundit, njė arnė me ngjyra ėshtė mė e pakta qė mund tua japin njerėzve, kur ti kenė privuar prej vetvendosjes, lirisė dhe simboleve kombėtare. Por mė thotė mendja qė diplomatėt e zotė tė karrierės mund ta bėjnė kėtė turp edhe vet, si kanė vepruar sa herė gjer tani, pa pasur nevojė pėr ndihmėn e shqiptarėve. Pėr sa u pėrket tjerave, se kam dėgjuar askėnd prej ndėrkombėtarėve e qebesa as Beogradin! tė kėrkojė avantura dialektore, as ēarje skicofrene tė identiteteve.
Mė duhet tė pranoj sinqerisht se kur arrij gjer kėtu diku, mė humb fija krejt. Mbase kam banuar jashtė pak si tepėr, e prandaj e kam humbur lidhjen me atė dellin e famshėm budallė tė shqiptarėve, qė e ka mahnitur botėn sa e sa herė. E pra, ja ku do ta pranoj haptazi: kur flamurin edhe ashtu do tė ta prejnė ndėrkombėtarėt, e kur tjerat sti lyp kush, ēdreqin kanė shqiptarėt qė sulen, mole ta bėjmė lėmsh Shqipėrinė!? Dhe kjo kur se, pikėrisht nė kohėn kur ndodhemi mė afėr se kurrė realizimit tė ėndėrrės shekullore?
I pashė e i dėgjova me vėmendje reagimet e forcave politike pas incidenteve me flamujt e zt. Rugova. Si thashė, mundet qė unė e kam humbur lidhjen me Kosovėn, por mė duhet tė them se reagimet e politikanėve mė ēuan tė vjellat. Si mund ta quajnė veten reprezentantė tė njė demokracie burra e gra, tė cilėve mund tua vėsh para hundės njė flamur as pa i pyetur, ashtu si u vihet lopėve kashta? Si su ardhi turp politikanėve, tė cilėt dikush kush!? i paskėshin vėnė para aktit tė kryer si tė ishin femra tė trafikuara, ti qortojnė njerėzit qė se kanė pranuar kurvėrimin e tillė!? Si qenka e keqe, pash Zotin, ti kundėrvihesh njė provokimi tė tillė nė Ditėn e Flamurit!?
Mua personalisht mė vje turp qė ndaj kombėsinė me njerėz, pa edhe palo politikanė, qė se paskan pikėn e guximit qytetar pėr ti quajtur gjėrat troē ashtu si janė: axhamillėqe. E pėr tu thėnė qytetarėve: Ju faleminderit qė i dolėt zot flamurit shqiptar, ashtu si duhej ti kishim dalur zot ne.
Mė nė fund, Rubiku mbase u kalua, falė sakrificave tė shqiptarėve. Pyetja ėshtė tani se ēna pret nė bregun tjetėr tė lumit. Me kėta palo negociatorė, qė e shpėrfillin veten dhe institucionet e veta dhe e dorėzojnė flamurin pa ua kėrkuar askush, neve serbėt sna duhet fare. Unė i mėtoj sidomos politikanėt e intelektualėt qė ti thėrrasin, o sot o kurrė, sensit tė moralit e dinjitetit personal. Liria pa moral e pa dinjitetin e njerėzve tė mirė bėhet anarki. Juda do tė ketė gjithmonė, edhe Krishtin e mohuan tre herė para se tė kėndonte gjeli. Secili prej nesh ka mundur tė bėjė karrierė madje edhe nėn Millosheviēin, mjaftonte tė thuash sjam shqiptar. Por askush prej nesh ska pranuar. Shumė prej nesh janė vrarė pėr idealin, edhe mė shumė tė tjerė jemi plandosur nė mėrgim. Ju jeni ata qė keni mbetur tė flisni pėr tė gjithė ne: pėr mbijetuesit, pėr tė mėrguarit, pėr tė vdekurit.
Zgjidhni fjalėt e veprat me kujdes!
(botuar te Epoka e Re, 08.12.2005)
Shqiptar Oseku
Rubiku, mė nė fund, u kalua. Kapėrcimi i lumit filloi nė fakt qysh nė mars 2004, kur UNMIK-u e kuptoi i alarmuar qė se mbronte dot mė Status Quonė; e u pėrmbarua me emėrimini e njė emisari ndėrkombėtar qė do tu prijė negociatave pėr Kosovėn. Muajve qė vijnė, shpatat do tė puqen pėr statusin e ardhshėm tė saj, por kjo sėshtė veēse manovra e parė, qė synon arritjen e pozitave mė tė favorshme. Nė prapavijė, taborret po grupohen pėr betejėn vendimtare, atė pėr jetė a vdekje tė ideologjisė shqiptare nė tėrė regjionin. Ironia e dhembshme e historisė e ka kthyer mu Gegėrinė Veriore, djepin e pėrgjakur tė Shqipėrisė, nė amfiteatėr tė kėsaj mėsymjeje. Palėt i kanė pėrcaktuar tanimė krahėt e sulmit, e i kanė rekrutuar eksponentėt dhe udhėrrėfyesit lokalė. Caku final i luftės ėshtė mbyllja definitive e Ēėshtjes Shqiptare nė Siujdhesėn Ilirike, konfliktit mė jetėgjatė e mė tė pėrflakur nė regjion qysh prej rrėzimit tė Perandorisė Osmane.
Le ta themi troē qysh nė krye. Gjuha e luftės si mė lart sėshtė zgjedhur veē pėr efekt stilistik, po meqė ėshtė absolutisht mė e pėrshtatshmja pėr ta pėrmbledhur e shprehur natyrėn e kėtij momenti kritik nė histori. Me njė parafrazė nga teorecieni i famshėm ushtarak Karl fon Klaushevic, negociatat sjanė veēse njė vazhdim i luftės me mjete tjera. Nė mendermethanė negociatat pėr Kosovėn, Beogradi vazhdon gjithnjė ti synojė dy caqet supreme qė e kanė determinuar politikėn kundrejt shqiptarėve qė prej themelimit tė Serbisė, e qė si arriti dot gjatė 127 vjetėve tė pushtimit ushtarak kėtu, me emėr: shpėrbėrjen e shqiptarėve nė dy a mė shumė etnitete, mundėsisht sa mė tė vogla; si dhe mbylljen e tė gjitha rrugėve qė shpien drejt ribashkimit tė Shqipėrisė.
Shkaku pse Beogradi i ndjek kėto dy caqe ėshtė lehtė tė kuptohet. Pėrkundėr ēirrjeve iracionale pėr djepin serb, objektivi serb ėshtė shumė mė i madh se Kosova. Ndarja nė dy a mė shumė identitete do tė ishte vetvrasje politike dhe fundi i rrugės pėr shqiptarėt. Por pėr nacionalistėt serbė, tė cilėt janė mėsuar ta shohin botėn sipas formulės humbės-fitues, mu ky ėshtė hapi i parė drejt dominimit tė pakėrcėnuar serb mbi tėrė rajonin.
Kush dėshiron ta kuptojė tėrė trajektoren e kėtij projekti, duhet ta njeh mendėsinė agresive tė nacionalizmit serb. Ai e ka vėshtruar qysh nė lindje tėrė Siujdhesėn Ilirike si Terra Nostrum, toka jonė, e cila do tė nėnshtrohet e sundohet me dorė tė hekurt. Ky ėshtė misioni historik i nacionalizmit serb, qė ai ka synuar ta realizojė nė aleancė me grekėt, e me pėrkrahjen e Rusisė e aleatėve tė saj evropianė, nė radhė tė parė Francėn. Pėr mėse njė shekull, ky qėllim pothuajse u rrumbullakėsua, me shqiptarėt si tė vetmin irritim.
Nė sytė e nacionalistėve serbė, shqiptarėt u bėnė kėrcėnim qyshkur u vetdijėsuan, krijuan embrionin e njė shteti mė 1912, e ravijėzuan njė alternativė kundrejt projektit serb, me emėr Shqipėrinė e Unjėsuar, e cila do ti barabarėzonte rrėnjėsit shqiptarė me serbėt. Dora nė zemėr, kjo alternativė si bėnte dot garė projektit serb, pėr sa kohė qė Rusia ishte superfuqi. Por, me pėrmbysjen e sovjetikėve, nacionalizmi serb lėshoi sėrish kushtrimin kundėr rrezikut shqiptar, meqė i identifikoi shqiptarėt si porta e vetme ku mund tė trokisnin fuqi antiserbe. Qėrimi i hesapeve mes vėllezėrve e shtyu pėr njė kohė pėrballjen me shqiptarėt, por ai do tė vinte patjetėr.
Ajo qė ndodhi mė vonė nė Kosovė, si dhe ndėrhyrja e amerikanėve, i pėrmbushi dy profecitė kryesore tė orakujve nacionalistė serbė. E para, se shqiptarėt krye nė vete sjanė problem, meqė mund ti qesėsh fare: pothuajse tėrė popullsia shqiptare u zbua prej vatrave tė veta para syve tė evropianėve, e sa pėr ta do tė mbeteshin edhe sot e kėsaj dite ikanakė nė Malin e Robit, po tė mos ishte ndėrhyrja e amerikanėve. E dyta, se ekzistenca e alternativės shqiptare pėrbėn levin qė kanoset ta pėrmbys tėrė ėndėrrėn pėr dominim serb mbi regjionin, meqė ai shėrben si kryeurė pėr Fuqitė e Mėdha antiserbe.
Nė dritėn e kėsaj mendėsie, pra, sėshtė vėshtirė ta kuptosh pse Beogradi vazhdon pareshtur tė kėrkojė shpėrbėrjen e shqiptarėve nė dy a mė shumė etnitete, mundėsisht sa mė tė vogla; si dhe mbylljen e rrugėve qė shpien drejt ribashkimit tė Shqipėrisė. Fakti qė serbėt i kanė intensifikuar shumėfish orvatjet e veta nė kėtė drejtim ėshtė nė fakt inkurajues. Ai dėshmon se nacionalistėt serbė, qė kanė ndejtur pėrherė me veshin puthitur pas tokės, ndjejnė alarm nga ndėrrimet qytetėruese e demokratike, qė po i aviten kėtij nėnqielli me marsh tė shpejtuar. Nėse vala e ndėrrimeve arrin nė kohė ti gjejė shqiptarėt ende bashkė, misioni historik i nacionalizmit serb do tė pėsojė anijethyerje tė plotė.
Njė ēikė mė vėshtirė ėshtė ti zbėrthesh keqkuptimet qė i kanė shpier fuqitė dashamirėse, nė radhė tė parė amerikanėt, drejt bllokimeve tė panevojshme ku janė kyēur pėr momentin. Kur ta qėrojmė punėn, del se Uashingtoni serbėve u ka shpallur tė paligjshme Serbinė e Madhe, por si kundėrshpėrblim u ofron gjithandej Serbinė Etnike e cila nė tė ardhmen, merre si tė duash, prapė del shteti mė i madh nė regjion. Ndėrsa shqiptarėve nė Gegėrinė e Veriut u ka siguruar jetėn lakuriqe, edhe atė pa luksin e mirėqenies ekonomike e sociale, e si kundėrshpėrblim u kėrkon tė heqin dorė prej Shqipėrisė sė Madhe, prej Shqipėrisė Etnike, e prej tė gjitha llojeve tė shtetėsisė me parashenja shqiptare!
Sdo mend se ky qėndrim i pamejtuar kundrejt aleatit tė vetėm nė regjion kushtėzohet nga vetbesimi i ri i Uashingtonit, qė si druan mė konkurencės ruse gjėkundi, si dhe nga prioritetet e reja tė tij nė luftėn kundėr terrorizmit. Mjerisht, ky qėndrim mbėshtetet ca edhe mbi keqkuptimin e rrėnjosur te ekspertėt sllavistė nė radhėt e administratės amerikane, se shqiptarėt janė indigjenė tė paemancipuar, ku identiteti fetar e fisnor ėshtė mė i fortė se ai kombėtar. Them mjerisht, meqė ky keqkuptim, i pėrhapur me ngulm nga fqinjėt e shqiptarėve, u ka kushtuar panevojshėm shtrenjtė tė gjitha palėve, si shqiptarėve, ashtu edhe tjerėve qė i kanė besuar pėrnjėmend. Njė kungull si ky, thjesht, mund tė shkojė mbi ujė vetėm aq sa shqiptarėt ta kenė mbi kokė shpatėn e Demokleut. Por njė marrėveshje kauboje me tytėn e revoles nė kokė, qė i shkel interesat jetikė tė njėrės palė, stė obligon as ligjėrisht, as moralisht, kurdo tė ndėrrojnė rrethanat.
Nė anėn tjetėr, nuk ėshtė e rastit pse demokratėt e tėrė botės e shohin mun Amerikėn si pishtar tė lirisė e demokracisė nė rruzullin tokėsor. Kėto vlera janė vet rrėza dhe muret mbartėse tė sistemit shoqėror amerikan: Uashingtoni e ka dėshmuar pėrkushtimin e vet pėr to sa herė qė ato janė sfiduar nga forcat e tė keqes nė botė. Pėrkushtimi pėr njė shtet shumetnik nė Gegėrinė e Veriut ska shansa tė mbijetojė ndeshjen me realitetin, meqė kundėr tij flet si demografia me mėse 90 pėrqind shqiptarė. Kundėr tij flet edhe praksa politike, qė ka dėshmuar katėrēipėrisht se shoqėritė etnikisht stabile, e jo eksperimentet shumetnike tė mbarsura me tensione, janė djepi mė i mirė i demokracisė. Ska dyshim se amerikanėt pragmatistė do tė pozicionohen pėrkrah aleatėve tė vet shqiptarė herėt a vonė, meqė projekti shqiptar, pėr dallim prej nacionalizmit agresiv serb, e ravijėzon njė arqitekturė stabile tė paqes mes partnerėve tė barabartė nė regjion.
Nė fakt, gjasat reale janė qė, nė tė ardhmen e afėrt, edhe vetė serbėt, tė emancipuar nga ndėrrimet qytetėruese, tė heqin dorė prej nacionalizmit e ėndėrrave pėr dominim nė regjion, e ti rikthehen kulturės sė miqėsisė sė mirė me shqiptarėt. E vėrteta ėshtė se, pėrkundėr mitologjisė nacionaliste tė tė dy palėve. serbėt e shqiptarėt kanė jetuar nė paqe e harmoni qysh prej arritjes sė paraardhėsve tė serbėve, duke ndarė bukėn e krypėn si fqinjė tė mirė. Pėr 500 vjet tė pushtetit osman mbi kėtė nėnqiell, shqiptarėt myslimanė, qė e kishin praktikisht nė dorė pjesėn evropiane tė perandorisė, do tė kishin mundur ti qesin fare serbėt, ashtu si bėnė anglezėt me hebrenjtė, apo Ferdinandi i Kastiles me arabėt, veē po tė kishin dashur. E pra, ata jo vetėm qė i mbrojtėn serbėt aty ku ishin shumicė, po i ruajtėn edhe kishat e manastiret serbe nė trevat puro shqiptare. Grindjet e para mes fqinjėve tė mirė nisėn me lindjen e projektit agresiv tė nacionalizmit serb, e do tė mbarojnė me mortin e tij tė merituar. Vėshtruar nė retrospektivėn historike, periudha e grindjeve shqiptaro-serbe njė ditė tė afėrt do tė vėshtrohet me turp nga dy palėt, si njė pėrjashtim tragjik prej njė historie tė gjatė tė pėrzirjes dhe dashamirėsisė.
Del, pra, se as qėndrimi serb, e as ai amerikan, sjanė tė pazbėrthyeshėm as tė pandryshueshėm. Pėrkundrazi, qė tė dy janė, nė gradė tė ndryshme, nė kundėrshtim me ecuritė globale dhe, si tė tillė, tė predestinuar pėr evolucion.
Pėr kėtė arsye, ajo qė tė lė krejt pa mend nė kėtė mes ėshtė gatishmėria e njė numri tė shqipfolėsve qė tė vihen vullnetarisht nė shėrbim tė projektit serb, edhe nė kėto ditėt e mbrama tė tij. Propozimet pėr krijim tė njė identiteti tė ri tė shpifur nė Gegėrinė e Veriut qė do ta dallonte (?) banorėsinė e atjeshme prej shqiptarėve, si dhe thirrjet pėr braktisje tė gjuhės standarde shqipe, pėr flamur e hymn e emblema shtetėrore qė dallojnė prej atyre shqiptare, si dhe tėrė elementet tjera tė teorisė pėr tė a.q. zgjidhje policentriste tė Ēėshtjes Shqiptare, mund ti vėshtrosh, nė rastin mė tė mirė, si rrugėhumbje nė terrin e paramėngjesit.
Personalisht nuk dua tė besoj se ata qė e kanė braktisur projektin shqiptar, e kanė bėrė atė pse janė tradhėtarė tė kalibrit tė Esat Toptanit 83 vjet mė parė. Tek e fundit, shqiptarėt kanė ndryshuar qysh atėhere, e identiteti shqiptar ėshtė i kristalizuar. Njė pjesė tė kėtyre njerėzve e njoh privatisht, si njerėz urbanė, e shpeshta fakultetlinj tė administratės, qė kanė provuar nė lėkurė pėrndjekjet nga regjimet serbe. Ata skanė asgjė pėr tė fituar nga kthimi i Serbisė kėtu, as nga aveniri i Kosovės komatoze tė kyēur nė tuba jetėmbajtėse, qė ėshtė pasoja afatgjatė e njė Kosove tė ndarė prej Shqipėrisė.
Pėr ta kuptuar se ēi shtyn kėta burra tė luajnė me granatėn e identitetit kosovar, njeriu bėn mirė ti lexojė eseun e Zhan Pol Sartrit pėr francezėt qė kolaboruan me Rajhun e Tretė, Ēėshtė kolaboratori. Filozofi francez kishte vėnė re qė kolaboratorėt nuk ishin nacionalsocialistė tė bindur. Pėrkundrazi, kėta ishin armiqėsuar me okupimin gjerman, qė, sipas tyre, e kishte penguar ngritjen e njė nazizmi vendas. Kolaboratori tipik francez ishte njė burrė byrokrat, urban e i kultivuar, por me psikologji feminine, e me njė servilizėm homoerotik kundrejt potencės gjermane. Ajo qė e bėnte kolaboratorin ti spiunojė e pushkatojė bashkatdhetarėt e vet, e ti pėrcjellė hebrejtė gjer te stacioni i policisė, ishte bindja e thellė se Rajhu Mijėvjeēar e kishte fituar tashmė luftėn botėrore, e se rezistenca do tė ishte e kotė. Fascinimi homoerotik me potencėn e gjermanėve i shpiente kolaboratorėt francezė gjer te akti i vullnetshėm i pėrkuljes ndaj tyre. Kėta njerėz, tė prirur ta utilizojnė anėn pozitive tė okupimit, Zhan Pol Sartri i quan ironikisht pozitivistė.
Problemi me pozitivistėt kosovarė ėshtė, do tė thoshim, qė ata sjanė francezė. Tė propozosh distancim nga identiteti shqiptar e krijim tė njė identiteti kosovar pėrmes simbolesh, meqė njė shtet su ndėrtoka pa identitet tė vetin nacional, sikur propozon p.sh. zt. Naxhmedin Spahiu; apo njė prapa-kthehu qytetėrues gjer nė nivel tė dialekteve, sikur propozon zt. Migjen Kelmendi; apo tė ngritėsh flamuj tė shpikur privatisht, qė dallojnė mė shumė prej flamurit kombėtar se ai i vjetri i Azem Vllasit, e pa e diskutuar ēėshtjen madje as nė institucionet falso tė protektoratit; i tėrė ky soj e manive su ka rėnė, as do tu binte ndonjėherė ndėr mend, as kolaboracionistėve mė tė zellshėm nga regjimi i Vishisė. Druaj, nė fakt, se gjeneralit Vishi do ti vinte turp dhe faqe e zezė sikur dikush nga nėpunėsit e tij tė dilte me marrina tė kėtilla, qoftė edhe nė pritje private, pa lėre mė publikisht!
Dora nė zemėr, gjasat janė qė evropianėt do tia zgjedhin protektoratit tė vet kosovar njė flamur, njė hymn e njė emblem, kuptohet tė gjitha larg prej asociacioneve shqiptare, ēfarėdo qė tė jetė rezultati i negociatave. Ashtu kanė bėrė p.sh. nė Qipro, kėshtu do tė bėjnė edhe nė Kosovė. Tek e fundit, njė arnė me ngjyra ėshtė mė e pakta qė mund tua japin njerėzve, kur ti kenė privuar prej vetvendosjes, lirisė dhe simboleve kombėtare. Por mė thotė mendja qė diplomatėt e zotė tė karrierės mund ta bėjnė kėtė turp edhe vet, si kanė vepruar sa herė gjer tani, pa pasur nevojė pėr ndihmėn e shqiptarėve. Pėr sa u pėrket tjerave, se kam dėgjuar askėnd prej ndėrkombėtarėve e qebesa as Beogradin! tė kėrkojė avantura dialektore, as ēarje skicofrene tė identiteteve.
Mė duhet tė pranoj sinqerisht se kur arrij gjer kėtu diku, mė humb fija krejt. Mbase kam banuar jashtė pak si tepėr, e prandaj e kam humbur lidhjen me atė dellin e famshėm budallė tė shqiptarėve, qė e ka mahnitur botėn sa e sa herė. E pra, ja ku do ta pranoj haptazi: kur flamurin edhe ashtu do tė ta prejnė ndėrkombėtarėt, e kur tjerat sti lyp kush, ēdreqin kanė shqiptarėt qė sulen, mole ta bėjmė lėmsh Shqipėrinė!? Dhe kjo kur se, pikėrisht nė kohėn kur ndodhemi mė afėr se kurrė realizimit tė ėndėrrės shekullore?
I pashė e i dėgjova me vėmendje reagimet e forcave politike pas incidenteve me flamujt e zt. Rugova. Si thashė, mundet qė unė e kam humbur lidhjen me Kosovėn, por mė duhet tė them se reagimet e politikanėve mė ēuan tė vjellat. Si mund ta quajnė veten reprezentantė tė njė demokracie burra e gra, tė cilėve mund tua vėsh para hundės njė flamur as pa i pyetur, ashtu si u vihet lopėve kashta? Si su ardhi turp politikanėve, tė cilėt dikush kush!? i paskėshin vėnė para aktit tė kryer si tė ishin femra tė trafikuara, ti qortojnė njerėzit qė se kanė pranuar kurvėrimin e tillė!? Si qenka e keqe, pash Zotin, ti kundėrvihesh njė provokimi tė tillė nė Ditėn e Flamurit!?
Mua personalisht mė vje turp qė ndaj kombėsinė me njerėz, pa edhe palo politikanė, qė se paskan pikėn e guximit qytetar pėr ti quajtur gjėrat troē ashtu si janė: axhamillėqe. E pėr tu thėnė qytetarėve: Ju faleminderit qė i dolėt zot flamurit shqiptar, ashtu si duhej ti kishim dalur zot ne.
Mė nė fund, Rubiku mbase u kalua, falė sakrificave tė shqiptarėve. Pyetja ėshtė tani se ēna pret nė bregun tjetėr tė lumit. Me kėta palo negociatorė, qė e shpėrfillin veten dhe institucionet e veta dhe e dorėzojnė flamurin pa ua kėrkuar askush, neve serbėt sna duhet fare. Unė i mėtoj sidomos politikanėt e intelektualėt qė ti thėrrasin, o sot o kurrė, sensit tė moralit e dinjitetit personal. Liria pa moral e pa dinjitetin e njerėzve tė mirė bėhet anarki. Juda do tė ketė gjithmonė, edhe Krishtin e mohuan tre herė para se tė kėndonte gjeli. Secili prej nesh ka mundur tė bėjė karrierė madje edhe nėn Millosheviēin, mjaftonte tė thuash sjam shqiptar. Por askush prej nesh ska pranuar. Shumė prej nesh janė vrarė pėr idealin, edhe mė shumė tė tjerė jemi plandosur nė mėrgim. Ju jeni ata qė keni mbetur tė flisni pėr tė gjithė ne: pėr mbijetuesit, pėr tė mėrguarit, pėr tė vdekurit.
Zgjidhni fjalėt e veprat me kujdes!